Ala Suresi

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْاَعْلٰىۙ ١

Sebbihısme rabbikel a’lâ.

(EY RASÛL) yücelikte eşsiz olan Rabbin adına[⁵⁶⁷⁷] hareket et![⁵⁶⁷⁸] [5677] Zımnen: Kimin kulu olduğunu, kimin adına hareket ettiğinden yola çıkarak bul. A‘lâ hiyerarşik bir üstünlüğü değil, “üstün” olma mânasının her tür sınırdan ve kayıttan âzâde olarak ulaşabileceği mutlak sınırı ifade eder. [5678] Tesbih, “hareket etme, işini yapma, çaba gösterme” anlamındaki es-sebhten. Kelimenin tersi el-habs, anlamın da tersini verir: “hareketsiz bırakma, tutma, âtıl kılma”. “Allah adına/adıyla başlarım” anlamına gelen bismillah, bu emri yerine getirmenin başlangıç noktasını temsil eder. Tesbîhin “yüceltme” anlamını, tercihimiz içermektedir. Zira, bilinçli varlık olan insanın Rabb adına hareket etmesi, O’nu yücelten varlık korosuna dahil olmasıdır. Tesbihin “işitilen” bir şey olmaktan daha çok “anlaşılan” bir şey olduğunu İsrâ 44’ten anlıyoruz: “Her şey Allah’ı tesbih etmektedir; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” (duymazsınız değil). Bu âyetteki sebbih emri tefsir otoriteleri tarafından farklı yorumlara konu olmuştur. “Namaz kıl”, “hayran ol”, “an”, “yönel”, “O’nu tek bil”, “O’nu tüm noksanlıklardan uzak bil”, “O’nu tenzih et”, “O’nu mukaddes bil” bunlar arasında yer alır. Tercihimiz, kelimenin lafzî anlamına dayanır.— M.İslamoğlu

87:1

اَلَّذ۪ي خَلَقَ فَسَوّٰىۙۖ ٢

Ellezî halaka fesevvâ.

O ki, tüm mahlukatı[⁵⁶⁷⁹] yarattı ve yaratılış amacına uygun bir donanım verdi.[⁵⁶⁸⁰] [5679] Veya Zeccâc’ın tercihine istinaden: “insanı”. [5680] Sevvâ’ya verdiğimiz anlam için bkz: 18:37, not 50. Krş: “Yoksa sizi boş yere ve anlamsız bir oyun için yarattığımızı mı sanıyorsunuz?” (23:115).— M.İslamoğlu

87:2

وَالَّذ۪ي قَدَّرَ فَهَدٰىۙۖ ٣

Vellezî kaddere fe hedâ.

O ki, her şeye yaratılıştan bir ölçü ve amaç takdir etti,[⁵⁶⁸¹] sonra (o ölçüye uyarak amacına ulaşacak) istikamete yöneltti.[⁵⁶⁸²] [5681] Veya: “her şeye (önce) amacına ulaşacak bir güç verdi sonra o istikamete yöneltti”. Krş: “Biz, her şeyi bir ölçüyle yaratmışızdır.” (54:49). Bu âyet Kur’anî kader anlayışını ifade eder. Hidayetin takdire atfı, müsebbebin sebebe atfıdır. Bundan şu sonuç çıkar: Allah’ın takdir ettiği ölçü ve ilkeleri gözeten, hidayete yani yaratılış amacına (mâ hulika leh) erer. Bu vahiy de, insanı yaratılış amacına ulaştıracak ilâhî bir rehberliktir. [5682] Takdir ve hidayetin insana ilişkin boyutu İnsan 3 ve Şems 8 ışığında anlaşılmalıdır.— M.İslamoğlu

87:3

وَالَّـذ۪ٓي اَخْرَجَ الْمَرْعٰىۙۖ ٤

Vellezî ahrecel mer’â.

O ki, tüm bitki örtüsünü çıkardı;— M.İslamoğlu

87:4

فَجَعَلَهُ غُثَٓاءً اَحْوٰىۜ ٥

Fe cealehu gusâen ahvâ.

sonra onu kapkara-kupkuru bir hale soktu.[⁵⁶⁸³] [5683] Yani: Hayatı ve ölümü yarattı. Öncesiyle birlikte: Âlemlerin Rabbi, takdir ve hidayet yasasına hayatın en alt mertebesi olan çürüyüp gitmesi mukadder bulunan bitkileri dahi dahil ederken, ey insan, seni nasıl bu yasanın dışında tutar? Zımnen: Çöle dönen kalpler vahiy yağmuruyla göle döner.— M.İslamoğlu

87:5

سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسٰىۙ ٦

Senukriuke fe lâ tensâ.

(EY RASÛL!) Biz seni vahye aracı kılacağız ve sen asla unutmayacaksın;[⁵⁶⁸⁴] [5684] Zımnen: Çünkü bizim okutarak hatırlattıklarımız, senin vicdanında karşılığı olan hakikatlerdir. Buradaki “okutmakla”, ilk inen “oku” emri arasında kopmaz bir bağ vardır. Bu hitap, bağlamdan kopuk olarak sadece vahyin ilk muhatabına hasredilemez. Zira bağlam tür olarak insanı ele alan bir bağlamdır. Kaldı ki bu âyetin devamı hitabın genelliğini ortaya koymaktadır.— M.İslamoğlu

87:6

اِلَّا مَا شَٓاءَ اللّٰهُۜ اِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفٰىۜ ٧

İllâ mâ şâallâh(şâallâhu), innehu ya’lemul cehre ve mâ yahfâ.

Allah’ın (unutmanı) istedikleri hariç;[⁵⁶⁸⁵] çünkü O açığa çıkanı da bilir gizleneni de; [5685] Bu âyetler, 1-3 ve ‘Alak sûresindeki “O insana (bilgiyi) kalemle (kaydetmeyi) öğretti, O insana bilmediklerini öğretti.” (96:4-5) âyetleri ışığında anlaşılmalıdır. “Oku” emrine “Benim okumam mümkün değil” diye cevap veren ilk muhataba hem okutturma hem de unutmama garantisi verilmektedir. Zira fıtri bir okumanın sonuçları fıtrat ve vicdana hakkedilmiştir, unutulmaz. Varoluşsal okumada insanın unuttukları kalıcı değil geçici, evrensel değil yerel olanlarla ilgilidir. “Allah’ın unutmanı diledikleri hariç” cümlesi, insanoğlunun unutmasının 3. âyetteki takdire girdiğini gösterir. İbn Abbas’a göre, insan sözcüğü “unutmak” mânasındaki nisyândan türetilmiştir. Bu, unutmanın fıtri oluşuna delâlet eder. Bu unutma iyi unutmadır. Zira unutmak nimet olarak takdim edilmektedir. Çünkü Kur’an insanın yaptığı kötülük ve günahları Allah’ın yaratışına nisbet etmez. Oysa burada “unutturma” Allah’a nisbet edilmiştir. Gerçek şu ki insan unutmasaydı yaşayamazdı. Sûrenin girişindeki tesbih emri de, sûrede Allah’ın muhatap üzerindeki nimetleri sayacağının alametidir. Bu âyetlerdeki hatırlama ve unutmayı sadece indirilen vahyin lafızlarına hasretmek “okutturacağız”daki gelecek zaman edatıyla da çelişmektedir. Zira bu mânadaki “okutturma” gelecekte değil, daha önce başlayıp o anda da devam etmekteydi.— M.İslamoğlu

87:7

وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرٰىۚ ٨

Ve nuyessiruke lil yusrâ.

böylece zaten kolay olan (vahyi anlamayı) sana daha da kolaylaştırmış olacağız.[⁵⁶⁸⁶] [5686] Kamer sûresinde tam dört kez geçen şu âyetle krş: “Ve doğrusu Biz bu Kur’an’ı ders alınsın diye kolaylaştırdık: öyleyse, yok mudur ders alan?” Zira vahiy, insanı yaratılış amacına yönelten bir yol haritasıdır. Ve Nebi’nin buyurduğu gibi “Zaten herkese yaratılış amacı kolay kılınmıştır”.— M.İslamoğlu

87:8

فَذَكِّرْ اِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرٰىۜ ٩

Fe zekkir in nefeatiz zikrâ.

Şu halde sen, -öğüt (sadece bazılarına) fayda verse de-[⁵⁶⁸⁷] hep (fıtratlara nakşolan Allah’ı) hatırlat;[⁵⁶⁸⁸] [5687] Yani, işin tabiatı gereği her hatırlatma, herkese, her zaman fayda vermez. Zımnen: asla “ya hep ya hiç” deme. Bu âyete “Eğer hatırlatman fayda verecekse hatırlat” mânası vermek, bir sonraki âyete aykırıdır. [5688] Bu âyet, tüm insanlığın Allah Rasûlü’nün ümmeti olduğuna delâlet eder. Muhammedî davete icâbet edenler “ümmet-i icâbet”, henüz icâbet etmemiş bulunanlar ise “ümmet-i davet” sınıfına girerler. Bu âyet birinci âyetle doğrudan alâkalıdır. Allah’ı hatırlayanlar O’nun Rab olduğunu bilir ve O’nun adını tesbih eder, yani “O’nun adına hareket eder”. Hatırlatmaktan söz edilen yerde unutma vardır.— M.İslamoğlu

87:9

سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشٰىۙ ٠١

Seyezzekkeru men yahşâ.

nasıl olsa Allah’ın sevgisini kaybetmekten korkanlar öğüt alacaktır;— M.İslamoğlu