Şems Suresi

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَاۙۖ ١

Veş şemsi ve duhâhâ.

1,2. Güneş’e ve onun kuşluk vaktindeki aydınlığına, o aydınlığı (geceleyin) yansıtan aya,¹ 1 Bu âyet, “o (güneşi) takip eden aya,” şeklinde de tercüme edilebilir. Konu ile ilgili olarak Bk. (Yûnus: 5)— M. Türk

91:1

وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَاۙۖ ٢

Vel kameri izâ telâhâ.

91:2

وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَاۙۖ ٣

Ven nehâri izâ cellâhâ.

Karanlığın (gizlediklerini)¹ açıp ortaya çıkaran gündüze, 1 (جَلَّاهَا)’nın sonundaki zamir, karanlıktan kinâyedir.— M. Türk

91:3

وَالَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَاۙۖ ٤

Vel leyli izâ yagşâhâ.

Onu karanlığa boğmaya başlayan geceye,— M. Türk

91:4

وَالسَّمَٓاءِ وَمَا بَنٰيهَاۙۖ ٥

Ves semâi ve mâ benâhâ.

Gökyüzüne ve onun yaratılışına,— M. Türk

91:5

وَالْاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَاۙۖ ٦

Vel ardı ve mâ tahâhâ.

Yeryüzüne ve onun düzenlenişine,— M. Türk

91:6

وَنَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَاۙۖ ٧

Ve nefsin ve mâ sevvâhâ.

İnsana ve onun biçimlendirilmesine,¹ 1 Bu üç âyetteki (مَا)’lar mastariyye olarak tercüme edilmiştir. Ayrıca bu (مَا)’lar, mevsule olarak (مَنْ) anlamında da kullanılabilir. (Bk. Nisâ: 3, 22, Beled: 3) O zaman tercüme; “yaratana, düzenleyene ve biçimlendirene,” şeklinde olur. Ancak Allah hakkında “şey” tabirinin kullanılması zahire uymaz gibi görünür. Bundan dolayı birçok müfessir bunu mastar “ma”sı kabul ederek tefsir edileceği görüşüne varmışlardır.— M. Türk

91:7

فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوٰيهَاۙۖ ٨

Fe elhemehâ fucûrehâ ve takvâhâ.

Sonra da onun gönlüne, kötülük ve iyilik yapma kabiliyetini verene yemin olsun ki,¹ 1 İlham: Bir şeyi bir defada yutturmak, bir manayı gönüle yerleştirmek demektir. Fücur; hak yoldan çıkmak, edepsizlik etmek, Takva ise, nefsi edepsizlikten kurtarmak ve korunmak demektir. Peygamberler dışındaki bazı kimselere Allah’ın zaman zaman gönderdiği ve din adına bir hüküm ifâde etmeyen, bir tür vahiydir. “Arıya vahiy” ise Allah’ın onu gizli bir şekilde terbiye ederek ona, o his ve sanatı mükemmel bir şekilde öğretmesi, demektir. Bütün varlıklardaki, bugün içgüdü denilen şey de aslında, Allah’ın arıya vahyi gibi, o varlığa bir vahyidir. (Nahl: 68) “Bir nefse fücurunu ve takvasını ilham etmek”; fücurun, nefse zarar vermek, takvanın nefsi korumak olduğunu duyurmak ve fücur olan işlerden sakınıp takva olan işleri yaparak korunmak lâzım geldiğini ilham etmek demektir. Bu ilham, fıtrî olarak her nefis için geçerlidir ve insan aklıyla bunları bilemez. (Elmalılı) Allah’ın, Peygamberlerle bunları bize kolayca öğretmesi, bizim için büyük bir lütuftur. Her ne kadar mutasavvıflarca bu ayet, “nefs-i mülhimeye” delil olarak gösterilirse de böyle bir nefis tasnifi tamamen keyfidir.— M. Türk

91:8

قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَاۙۖ ٩

Kad efleha men zekkâhâ.

9,1. Gönlünü (kötülüklerden) temizleyen¹ kimse, kesinlikle muradına erecektir. Ve onu kirleten kimse de kesinlikle perişan olacaktır. 1 Tezkiye: Zekâtın aslı olan “zekâ” fiilinin tef’il kalıbından gelmiş şeklidir. Temizlenmek, büyütmek ve temize çıkarmak anlamlarına gelir. Nefsi tezkiye ise: “onu kirletecek küfür, cehalet ve ahlâksızlıktan temizleyerek, îman, irfan ve güzel ahlâkla terbiye edip, çevresine îman ve ameliyle örnek olmak demektir. Yoksa onun, son derece feyizlendiğini sanarak temize çıkarmak ve övmek değildir. Bu şekilde nefsi temizleme tabiri olan tezkiye başlıca üç mânâda kullanılır: 1. Onu kirletecek küfür, cehalet, kötü duygular, yanlış inançlar, fena huylar gibi kötü şeylerden temizlemek. 2. Temizleyip koruyarak iman, ilim, irfan, iyi duygular, ilâhî ahlâk, takva özellikleriyle terbiye edip çevresine hayır ve bereket yayacak şekilde feyizlendirmektir. 3. Nefsi tezkiye etmek; nefsin temiz olduğunu takdir veya son derece feyiz alıp gelişmiş olduğuna hükmetmek suretiyle temize çıkarmak, övmek mânâsına gelir. İnsanın bu mânâ ile nefsini tezkiye etmeğe hakkı yoktur. Henüz akıbetini görmeyen ve kaderin sırrını bilmeyen insan için böyle bir iddia ile böbürlenme gurur ve cehalet ile alçalmadır. Allahu Teâlâ, “Nefsinizi temize çıkarmayın. Allah, günahlardan korunanı en iyi bilendir.” (Necm: 32) buyurarak insanları kendilerini temize çıkarmaktan nehyetmiştir. Onun için bu mânâ düşünülecek olursa bu ayeti, “ancak Allah’ın temize çıkardığı nefis kurtuluşa erdi” diye anlamak gerekir. Bir kimsenin kendisini, kusursuz, hiç günahsız ve tertemiz kabul ederek övünmesi bu ayetle yasaklanmıştır. Zira insanın, farkında olmadığı birçok kusuru bulunabilir. Hz. Yusuf (a.s) bile: “Ben, yine de nefsimi temize çıkarmıyorum, çünkü Rabbimin rahmet etmesi dışında nefis, kesinlikle kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim, gerçekten çok bağışlayıp çok esirgeyendir” demiştir. (Yusuf: 53)— M. Türk

91:9

وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَاۜ ٠١

Ve kad hâbe men dessâhâ.

9,1. Gönlünü (kötülüklerden) temizleyen¹ kimse, kesinlikle muradına erecektir. Ve onu kirleten kimse de kesinlikle perişan olacaktır. 2 Tezkiye: Zekâtın aslı olan “zekâ” fiilinin tef’il kalıbından gelmiş şeklidir. Temizlenmek, büyütmek ve temize çıkarmak anlamlarına gelir. Nefsi tezkiye ise: “onu kirletecek küfür, cehalet ve ahlâksızlıktan temizleyerek, îman, irfan ve güzel ahlâkla terbh ile oraya gireceği hale de işaret olmasıdır. 3. Allahu Teâlâ gökler— M. Türk